Franchise Sözleşmesinde Mücbir Sebep Nasıl İncelenir?

Bir franchise işletmesinin geçici olarak çalışamaması, sözleşmedeki bütün borçların kendiliğinden durduğu anlamına gelmez. Afet, kamu makamlarının kapatma kararı veya kapsamlı altyapı kesintisi karşısında hangi yükümlülüğün devam edeceği ayrı ayrı değerlendirilir. Türkiye’de franchising topluluğuna katılmadan önce mücbir sebep maddesini yalnızca olaylar listesi olarak değil, kesinti sırasında tarafların nasıl hareket edeceğini belirleyen bir uygulama planı olarak inceleyin.

1. Mücbir sebep ile ticari riski ayırın

Türkiye’de franchise sözleşmelerini özel olarak düzenleyen bağımsız bir franchise kanunu yoktur. Franchise verilmesine özgü genel bir zorunlu sicil veya standart sözleşme öncesi açıklama dosyası sistemi de bulunmaz. İlişkiye başta 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu olmak üzere ilgili genel mevzuat uygulanır. Konusuna göre 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun ve 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu da önem taşır.

Türk Borçlar Kanunu’nun 136. maddesi, borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle ifanın imkânsızlaşmasını; 137. maddesi kısmi imkânsızlığı düzenler. 138. madde ise belirli koşullarda aşırı ifa güçlüğü nedeniyle uyarlama talebine imkân verir. Bunlar aynı hukuki durum değildir ve her işletme kesintisinde aynı sonucu doğurmaz.

Örneğin satışların azalması, maliyetlerin yükselmesi veya nakit sıkışıklığı yaşanması tek başına mücbir sebep sayılmaz. Bir kamu kararıyla belirli faaliyetin yasaklanması ise ilgili yükümlülüğün ifasını farklı biçimde etkileyebilir. Olayın varlığı kadar, hangi borcun yerine getirilmesini nasıl engellediği önemlidir.

Sözleşmede deprem veya salgın yazması, bu olay gerçekleştiğinde bütün ödemeleri durdurma hakkı vermez. Geçici engelin sonuçları da otomatik olarak kalıcı imkânsızlık hükümleriyle çözülemez. İmzadan önce avukatınızdan, taslaktaki düzenlemeyi işletmenizin gerçek faaliyetlerine göre değerlendirmesini isteyin.

2. Olay listesini yükümlülük haritasına dönüştürün

İyi bir madde, yalnızca afetleri sıralamakla yetinmez. Olayın tarafların kontrolü dışında olması, önlenebilirliği ve sözleşmenin yerine getirilmesi üzerindeki etkisi gibi değerlendirme ölçütlerini de açıklar. Her olay için bütün işletmenin kapanması gerekmeyebilir; yalnızca teslimat, üretim veya mağaza içi hizmet aksayabilir.

Markadan, aşağıdaki başlıkları içeren yazılı bir kesinti tablosu isteyin:

• Etkilenen faaliyet: Mağaza satışı mı, üretim mi, çevrim içi sipariş mi duruyor?
• Etkilenen yükümlülük: Açık kalma zorunluluğu, asgari alım, satış hedefi veya hizmet standardından hangisi yerine getirilemiyor?
• Geçici sonuç: Yükümlülük askıya mı alınıyor, süresi mi uzuyor, alternatif yöntemle mi sürdürülüyor?
• Karar ve kayıt: Durumu kim değerlendiriyor, hangi belgeler esas alınıyor ve karar ne zaman bildiriliyor?

Örneğin mağazada hizmet verilemezken paket teslimat mümkün olabilir. Ancak alternatif faaliyetin hukuken izinli, teknik olarak uygulanabilir ve çalışanlar açısından güvenli olması gerekir. Sözleşme, uygulanamaz bir alternatifi kabul etmemenizi otomatik olarak ihlal saymamalıdır.

Düzenlemenin karşılıklı olup olmadığını da kontrol edin. Franchise verenin merkezi yazılımı veya dağıtım organizasyonu çalışmadığında, yalnızca onun sorumluluğunu kaldıran fakat sizin satış hedeflerinizi aynen koruyan bir hüküm dengesiz sonuçlar yaratabilir.

3. Kesinti döneminin ödeme kurallarını yazılılaştırın

“Taraflar mücbir sebep halinde sorumlu değildir” ifadesi, hangi faturanın ödeneceğini açıklamaz. Kesinti öncesinde doğmuş borçlarla kesinti döneminde tahakkuk edecek ücretleri ayırın. Ödenmiş bedellerin iadesi, henüz sunulmamış hizmetler ve devam eden hizmetler de farklı değerlendirme gerektirir.

Özellikle sabit aylık bedeller, asgari ödeme taahhütleri ve kullanımı duran sistemlerin ücretleri için açık düzenleme arayın. Ciroya bağlı bir ücret satış olmayınca azalabilir; ancak sözleşmedeki asgari tutar nedeniyle ödeme devam edebilir. Bu yüzden yalnızca ücretin adını değil, hesaplama kuralını okuyun.

Müzakerede şu sorulara cevap alın:

• Tam kapanmada hangi bedeller duracak, hangileri işlemeye devam edecek?
• Kısmi faaliyette indirim hangi nesnel ölçüte göre hesaplanacak?
• Ertelenen ödemeler yeniden açılışta tek seferde mi, taksitle mi istenecek?
• Sözleşme kapsamında askıya alınan yükümlülükler için gecikme faizi veya yaptırım uygulanacak mı?

Erteleme, borcun kaldırılması değildir. Birikmiş ödemelerin yeniden açılış gününde topluca istenmesi, işletmenin toparlanmasını zorlaştırabilir. Ödeme takvimini bu ihtimali dikkate alarak kurun. Franchise sözleşmesindeki kolaylığın kira, banka kredisi veya başka tedarikçi borçlarını kendiliğinden değiştirmediğini de unutmayın; her sözleşme ayrıca incelenmelidir.

4. Bildirimden yeniden açılışa kadar süreci belirleyin

Mücbir sebep maddesi, bildirimin kime, hangi kanaldan ve hangi süre içinde yapılacağını göstermelidir. Bunun yanında iletişim altyapısının tamamen kesilmesi gibi durumlar da düşünülmelidir. Bildirim yapmanın fiilen mümkün olmadığı bir dönemde işleyen çok kısa süreler, sonradan uyuşmazlık yaratabilir.

Olayı ve işletmeye etkisini belgelemek için kamu kararlarını, kesinti kayıtlarını, teslimat bildirimlerini ve tarihli yazışmaları saklayın. Türk Borçlar Kanunu’nun 136. maddesi kapsamında borçlunun imkânsızlığı gecikmeksizin bildirmesi ve zararın artmasını önleyecek gerekli önlemleri alması önemlidir. Bununla birlikte kanıt toplamak için çalışanları tehlikeye atacak uygulamalar yapılmamalıdır.

Taslakta düzenli durum güncellemesi, zararı azaltmak için makul iş birliği ve yeniden açılış değerlendirmesi bulunmasını isteyin. Yeniden faaliyete geçiş yalnızca engelin kalktığı tarihe bağlanmamalı; güvenli erişim, gerekli kontroller ve operasyon hazırlığı da hesaba katılmalıdır. Kesinti uzarsa tarafların hangi tarihte yeniden görüşeceği ve anlaşamazlarsa hangi yolun izleneceği açık olmalıdır.

Son kontrolü örnek bir senaryoyla yapın: İşletme kamu kararıyla kapanırsa ilk bildirimi kim yapacak, hangi bedeller işleyecek ve açılış hazırlığını kim onaylayacak? Cevaplar taslaktan çıkarılamıyorsa düzenleme henüz yeterince açık değildir.

Pratik sonuç: İmzadan önce mücbir sebep maddesine olay, etkilenen yükümlülük, ödeme sonucu, bildirim ve yeniden açılış adımlarını bağlayan bir tablo ekletin. Amaç her riski ortadan kaldırmak değil, kesinti anında belirsizliği azaltmaktır.