Franchise Alırken Tescil ve Noter Şartları Nasıl Ayrılır?

Franchise görüşmesinde “Sözleşmemiz tescilli”, “Noter onayıyla yatırımınız güvence altında” veya “Markamız resmen onaylı” denmesi güven verebilir. Ancak bu ifadeler aynı hukuki sonucu doğurmaz. Türkiye’de franchise topluluğuna katılmayı düşünen bir yatırımcı için önemli olan, hangi belgenin neyi kanıtladığını ve neyi garanti etmediğini ayırmaktır. Bu rehber, resmî işlem iddialarını değerlendirirken gereksiz masraftan ve yanlış güven duygusundan kaçınmanıza yardımcı olur.

1. Önce özel franchise sicili bulunmadığını bilin

Türkiye’de franchise sözleşmelerini tek başına düzenleyen özel bir franchise kanunu yoktur. Franchise verme hakkının kullanılabilmesi için genel ve zorunlu bir franchise siciline kayıt, franchise sistemine özgü kamu lisansı veya sözleşmenin bir kamu makamınca önceden onaylanması şartı da bulunmaz.

Franchise sözleşmeleri, kanunda ayrı bir sözleşme türü olarak düzenlenmemiş olmakla birlikte genel hukuk kurallarına tabidir. Sözleşmenin kurulması ve ifasında 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, ticari ilişkiye uygulanabilecek konularda 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu önem taşır. Marka ve diğer sınai haklar bakımından 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, rekabeti sınırlayan hükümler bakımından 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun dikkate alınır.

Franchise satışına özgü, standart biçimi kanunla belirlenmiş genel bir zorunlu ön bilgilendirme belgesi sistemi de yoktur. Bu durum, yanıltıcı açıklamaların serbest olduğu veya sözleşme öncesinde hiçbir hukuki sorumluluk doğmayacağı anlamına gelmez. Dürüstlük kuralı ve genel sorumluluk hükümleri önemini korur.

Dolayısıyla “Devlet bu franchise modelini onayladı” iddiasıyla karşılaştığınızda şu soruyu sorun: Hangi makam, hangi işlem kapsamında, tam olarak neyi onayladı? Yanıtın yazılı olmasını ve ilgili belgenin paylaşılmasını isteyin.

2. Ticaret sicili kaydını yatırım onayıyla karıştırmayın

Bir şirketin ticaret sicilinde kayıtlı olması ile franchise teklifinin kamu tarafından değerlendirilmiş olması farklı şeylerdir. Ticaret sicili, şirketin kuruluşu ve tescile tabi hukuki bilgiler bakımından önemlidir; yatırımın kârlılığına, iş modelinin dayanıklılığına veya sözleşmenin yatırımcı lehine olduğuna ilişkin güvence sağlamaz.

Benzer şekilde vergi kaydı, oda kaydı veya faaliyet belgesi de kendi amaçları kapsamında değerlendirilmelidir. Bunların bulunması, franchise verenin tüm vaatlerinin doğrulandığını göstermez. Genel kuruluş ve faaliyet yükümlülükleri, franchise sistemine özgü bir onay mekanizması değildir.

Belgeleri incelerken basit bir kontrol tablosu oluşturun:

• Belgenin adı: Gerçekte hangi kayıt veya işlem söz konusu?
• Düzenleyen kurum: Belgeyi hangi kurum vermiş?
• Belgenin sahibi: Teklif sunan şirket mi, başka bir şirket mi?
• Kapsamı: Hangi faaliyet, adres, hak veya hukuki olayı gösteriyor?
• Sınırı: Belgeden çıkarılamayacak sonuçlar neler?

Örneğin belirli bir işletmeye ait faaliyet izni, aynı markayla açacağınız farklı adresteki işletmenin bütün izinlerini karşılamaz. Belgenin üzerindeki adres ve kapsamı okumadan, markanın genel olarak “izinli” olduğu sonucuna varmayın.

3. Noter işleminin gerçekte ne sağladığını sorun

Franchise sözleşmelerinin tamamı için genel bir noter onayı zorunluluğu yoktur. Bununla birlikte sözleşmenin içerdiği ayrı hukuki işlemler, teminatlar veya özel durumlar farklı şekil şartlarına tabi olabilir. Bu nedenle “Notere gerek yok” ifadesini de bütün ekler ve yükümlülükler için geçerli kabul etmeyin.

Noterde yapılan işlemin türü önemlidir. İmza onaylama ile düzenleme şeklindeki işlem aynı değildir. Noter işlemi yapılmış olması, sözleşmedeki bütün hükümlerin uygulanabilir olduğunu veya ekonomik koşulların dengeli olduğunu tek başına kanıtlamaz. İşlem, yatırımın geri dönüşünü ya da franchise verenin gelecekteki performansını garanti etmez.

Noter önerildiğinde şu noktaları yazılı olarak netleştirin:

• Hangi belge için hangi noter işlemi yapılacak?
• İşlem kanuni zorunluluk nedeniyle mi, tarafların tercihiyle mi isteniyor?
• İleri sürülen zorunluluğun hukuki dayanağı nedir?
• Masrafı kim üstlenecek ve hangi kalemler ödenecek?

Yurt dışında kullanılacak belgelerde tercüme, apostil veya başka tasdik işlemleri gündeme gelebilir. Bunlar da Türkiye’de genel bir franchise tescil sistemi bulunduğu anlamına gelmez. İstenen işlemi, belgenin kullanılacağı yer ve amaç üzerinden hukuk danışmanınıza değerlendirin.

4. “Tescil bedeli” adıyla istenen ödemeleri ayrıştırın

Teklifte “franchise tescil bedeli”, “resmî sistem kayıt ücreti” veya “zorunlu onay masrafı” varsa yalnızca başlığa bakarak ödeme yapmayın. Bu tutar bir kamu harcı, noter gideri, danışmanlık hizmeti veya franchise verenin kendi sözleşmesel ücreti olabilir. Bunların hukuki niteliği ve ödeme gerekçesi farklıdır.

Her kalem için tahsilatı yapacak kişiyi veya kurumu, hizmetin kapsamını, ödeme belgesini ve varsa dayanak gösterilen mevzuatı isteyin. İşlemin gerçekleşmemesi hâlinde bedelin nasıl ele alınacağını da açıklığa kavuşturun. Franchise verenin kendi hizmet ücretinin resmî harç gibi sunulmasını kabul etmeyin.

Özel bir dernek üyeliği, kalite belgesi veya gönüllü etik kurallara bağlılık da kamu izni değildir. Bunlar değerlendirmede yararlı olabilir; ancak hangi kuruluşun hangi ölçütlerle inceleme yaptığı ayrıca sorgulanmalıdır. Franchising topluluğundaki bir üyelik, yatırımın kamu güvencesinde olduğu anlamına gelmez.

5. İmzadan önce belge ile iddiayı eşleştirin

Son incelemede her resmî onay iddiasını karşısındaki belgeyle eşleştirin. “Tescilli” denilen şeyin şirket, marka veya başka bir hak olduğunu açıkça yazdırın. Belgenin gösterdiği hukuki sonucu aşan satış ifadelerinin düzeltilmesini isteyin. Önemli açıklamaları yalnızca görüşme notlarında bırakmayın; sözleşmeyle tutarlılığını kontrol edin.

Avukatınızdan genel bir “uygundur” değerlendirmesi yerine, sözleşme ve eklerindeki şekil şartlarını, gerekli işlemleri ve gereksiz görünen masrafları ayrı ayrı belirtmesini isteyin. Böylece gerçek yükümlülüklerle pazarlama söylemini birbirinden ayırabilirsiniz.

Pratik sonuç: Bir belgenin resmî görünmesi yeterli değildir. Ödeme veya imza öncesinde neyin kayıtlı olduğunu, işlemin hangi hakkı koruduğunu ve hangi riski karşılamadığını netleştirin.