Franchise Alırken Ciro Payı Matrahı Nasıl İncelenir?

Bir franchise teklifinde düşük görünen ciro payı oranı, her zaman düşük ödeme anlamına gelmez. Asıl belirleyici, oranın hangi tutara uygulandığıdır: sözleşmedeki hesaplama tabanı, yani matrah. Türkiye’de franchising topluluğuna katılmadan önce bu tanımı incelemek, aylık maliyetinizi öngörmenizi ve aynı satış üzerinden beklenmedik bedeller ödememenizi sağlar. İncelemeyi yalnızca oran pazarlığı olarak değil, satıştan faturaya uzanan bir hesap kontrolü olarak yürütün.

1. Ciro payının hukuki ve ticari temelini ayırın

Ciro payı, franchise sözleşmesinde kararlaştırılan sürekli kullanım veya işletme hakkı bedelinin hesaplanma yöntemlerinden biridir. Bedel satışlara bağlı olabileceği gibi sabit tutarlı veya karma yapıda da düzenlenebilir. Bu nedenle ilk sorunuz, “Oran kaç?” değil, “Hangi olay ödeme borcunu doğuruyor ve hangi tutar üzerinden hesaplanıyor?” olmalıdır.

Türkiye’de franchise sözleşmelerini münhasıran düzenleyen özel bir franchise kanunu yoktur. Franchise verilmesine özgü genel bir zorunlu ön bilgilendirme dosyası veya kamu siciline kayıt sistemi de bulunmaz. Sözleşme ilişkisine başta 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu olmak üzere ilgili genel hükümler uygulanır. Rekabeti sınırlayan düzenlemeler bakımından 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun da önemlidir.

Mevzuatta bütün franchise ilişkileri için geçerli tek bir ciro payı oranı veya standart matrah tanımı bulunmaz. Ticari olarak istediğiniz istisnaların kendiliğinden uygulanacağını varsaymayın; bunları açıkça müzakere edin. Önceden hazırlanmış belirsiz hükümler ayrıca genel işlem koşulları bakımından hukuki inceleme gerektirebilir. Ancak ileride yorum uyuşmazlığı yaşamaktansa tanımı imzadan önce netleştirmek daha güvenlidir.

2. “Ciro” kelimesini işlem türlerine bölün

“Brüt satış”, “net satış” ve “toplam hasılat” ifadeleri tek başına yeterli açıklık sağlamayabilir. Muhasebe kayıtlarındaki bir başlık ile franchise sözleşmesindeki matrah aynı kapsamda olmayabilir. Markadan tanımı, dahil edilen ve dışarıda bırakılan kalemlerle birlikte yazmasını isteyin.

Özellikle şu işlemleri ayrı ayrı kontrol edin:

• KDV: Müşteriden tahsil edilen KDV matraha dahil mi, hariç mi?
• İade ve iptal: Tamamlanmış satışın sonradan iadesi hangi dönemin matrahından düşülecek?
• İndirim: Hesaplama etiket fiyatından mı, indirim sonrası satış tutarından mı yapılacak?
• Hediye kartı: Bedel kart satıldığında mı, kart kullanıldığında mı hesaba katılacak?
• Avans: Henüz teslim edilmemiş ürün veya hizmet için alınan ödeme nasıl işlenecek?
• Yan gelirler: Teslimat bedeli veya benzeri müşteri ödemeleri hangi koşullarda kapsama girecek?

Bu listeyi işletmenin gerçek satış akışına uyarlayın. Örneğin hediye kartının satışı ile kullanımı farklı şubelerde gerçekleşiyorsa, aynı tutarın iki işletmenin matrahına birden girip girmediğini sorun. Bedelsiz ürünler ve sadakat puanıyla yapılan alışverişler için de açık yöntem belirleyin. Amaç bütün kalemleri dışlamak değil, hangi bedelin neden dahil edildiğini anlayabilmektir.

3. Platform satışlarında tahsilat ile satışı karıştırmayın

Çevrim içi sipariş platformunun hesabınıza yatırdığı tutar, müşterinin ödediği satış bedelinden farklı olabilir. Komisyon, teslimat hizmeti, kampanya katkısı ve diğer kesintiler nedeniyle bankaya geçen para azalabilir. Buna rağmen sözleşme, ciro payını kesintilerden önceki satış bedeli üzerinden hesaplayabilir.

Dolayısıyla “Elime geçmeyen tutardan pay ödemem” düşüncesini sözleşmesel hak gibi kabul etmeyin. Platform komisyonunun matrahtan düşülüp düşülmeyeceğini açıkça yazdırın. Bu, tarafların anlaşmasına ve ilişkinin özelliklerine göre değerlendirilmesi gereken bir konudur.

Kampanyalarda indirimi kimin finanse ettiğini de ayırın. İşletmenin üstlendiği indirim ile platformun veya franchise verenin karşıladığı katkının hesaplaması aynı olmayabilir. Müşterinin ödemesi, işletmeye yapılan ek ödeme ve platform kesintisi ayrı satırlarda gösterilmelidir.

Markadan örnek bir platform hesap özeti üzerinde ciro payını hesaplamasını isteyin. Aynı örneği mali müşavirinize bağımsız olarak hesaplatın. Sonuçlar farklıysa sorun yalnızca aritmetik değildir; tanım veya belge akışı eksiktir. Sözleşmeye girmeden önce bu farkı kapatın.

4. Asgari bedeli ve dönem hesabını görünür kılın

Bazı teklifler, satışa bağlı payın yanında asgari aylık bedel öngörür. Burada iki farklı yapı vardır: hesaplanan pay ile asgari bedelden yüksek olanın ödenmesi veya sabit bedelin ciro payına eklenmesi. Teklifte benzer ifadeler kullanılsa bile maliyetleri aynı değildir.

Aşağıdaki soruları tek bir hesaplama çizelgesinde yanıtlayın:

• Asgari bedel ciro payından mahsup ediliyor mu, ayrıca mı ödeniyor?
• Açılış ayı gibi eksik faaliyet dönemlerinde nasıl hesaplanıyor?
• Geçici kapanış veya satış yapılmayan aylar için ödeme devam ediyor mu?
• Ciro eşiği aşılırsa yeni oran tüm satışa mı, yalnızca aşan kısma mı uygulanıyor?
• Yıllık düzeltme varsa aylık ödemeler nasıl mahsuplaştırılıyor?

Satış matrahındaki KDV ayrımı ile franchise verenin kendi hizmet bedeli için düzenleyeceği faturanın vergisel işlemini birbirinden ayırın. Sözleşmedeki bedelin vergiler dahil veya hariç oluşunu mali müşavirinizle kontrol edin.

5. Hesaplamayı imzadan önce birlikte sınayın

Normal satış, yoğun iade ve platform kampanyası içeren üç ayrı örnek ay hazırlayın. Her birinde satış kayıtlarından başlayıp matraha, uygulanacak orana ve ödenecek bedele ulaşın. Örneklerin gerçek sözleşme hükmüyle aynı sonucu verdiğini doğrulayın.

Mutabakat sürecini de yazılı hale getirin: işletme hangi raporu ne zaman sunacak, franchise veren hesap dökümünü nasıl paylaşacak, hata veya geç gelen iade hangi dönemde düzeltilecek? Hesap dökümüne erişim ve itiraz yöntemi, belirsiz bir “merkez kayıtları esas alınır” ifadesine bırakılmamalıdır. İtirazın ödeme yükümlülüğüne etkisini de ayrıca düzenleyin; itirazın ödemeyi kendiliğinden durdurduğunu varsaymayın.

Pratik sonuç: İmzadan önce tek sayfalık bir matrah tanımı ve tarafların aynı sonuca ulaştığı örnek hesaplama hazırlayın. Oranı ancak bu ortak hesaplama zemini üzerinde diğer markaların teklifleriyle karşılaştırın.