Zakaz konkurencji we franczyzie: co sprawdzić przed zakupem

Przystępując do społeczności franczyzowej, zwykle zobowiązujesz się chronić wiedzę i interesy sieci. Zakaz konkurencji może służyć temu celowi, ale może też utrudnić prowadzenie innego biznesu lub powrót do samodzielnej działalności. Przed zakupem franczyzy sprawdź nie tylko, jak długo obowiązuje. Równie ważne jest to, kogo obejmuje, jak definiuje konkurencję i co pozwala robić po zakończeniu współpracy.

1. Ustal, czego dokładnie nie wolno Ci robić

Nie oceniaj klauzuli wyłącznie po nagłówku. Ograniczenia bywają rozproszone między umową, załącznikami, zobowiązaniem do poufności i regulaminem sieci. Poproś o wskazanie wszystkich postanowień dotyczących działalności konkurencyjnej oraz dokumentów, które mogą zmieniać ich zakres.

Przełóż każde ograniczenie na konkretne sytuacje. Czy możesz nadal prowadzić dotychczasowy sklep? Zostać wspólnikiem innej firmy? Świadczyć usługi doradcze? Sprzedawać przez internet produkty częściowo podobne do oferty sieci? Ogólne określenie „jakakolwiek działalność konkurencyjna” nie daje wystarczającej odpowiedzi.

Sprawdź przede wszystkim:

• Przedmiot zakazu: konkretne towary i usługi czy wszystkie rodzaje działalności franczyzodawcy, również przyszłe?
• Formę zaangażowania: własna działalność, zatrudnienie, doradztwo, udziały w spółce czy także pasywne inwestowanie?
• Obszar: lokal, miejscowość, całe państwo czy sprzedaż internetowa bez granic?
• Osoby objęte zapisami: tylko franczyzobiorca czy również wspólnicy, zarząd i osoby bliskie?

Samo wymienienie członka rodziny w umowie nie czyni go jej stroną. Zapis może jednak próbować obciążyć Ciebie odpowiedzialnością za określone działania innych osób. Taki mechanizm wymaga osobnej oceny prawnika, a nie założenia, że na pewno jest skuteczny albo nieskuteczny.

2. Oddziel swobodę umów od ograniczeń prawnych

W Polsce nie ma odrębnej ustawy kompleksowo regulującej franczyzę. Umowa franczyzy pozostaje umową nienazwaną, opartą między innymi na zasadzie swobody umów z art. 353¹ Kodeksu cywilnego. Swoboda ta ma granice: treść i cel umowy nie mogą sprzeciwiać się ustawie, naturze stosunku prawnego ani zasadom współżycia społecznego.

Do zakazów konkurencji znaczenie mają również ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów oraz, gdy spełnione są przesłanki jego stosowania, unijne prawo konkurencji. Ważnym punktem odniesienia jest rozporządzenie Komisji (UE) 2022/720 dotyczące wyłączenia grupowego porozumień wertykalnych. Wyłączenie to oznacza możliwość objęcia określonych porozumień ochroną przed zakazem porozumień ograniczających konkurencję, pod warunkami wskazanymi w przepisach.

Nie istnieje prosta reguła, że każdy zakaz trwający rok jest legalny, a dłuższy automatycznie nieważny. Zakazy bezterminowe lub przekraczające pięć lat co do zasady nie korzystają z tego wyłączenia grupowego; przepisy przewidują jednak szczególne rozwiązania i wyjątki. Utrata wyłączenia oznacza potrzebę indywidualnej analizy, nie automatyczny werdykt o nieważności.

Nie przenoś też wprost zasad z prawa pracy. Przedsiębiorcy zawierającemu umowę franczyzy nie przysługuje automatycznie odszkodowanie przewidziane dla pracownika za zakaz konkurencji po ustaniu zatrudnienia. Wynagrodzenie za ograniczenie działalności możesz natomiast zaproponować w negocjacjach.

3. Osobno oceń zakaz po zakończeniu współpracy

To właśnie zakaz obowiązujący po wyjściu z sieci może najbardziej ograniczyć Twoje możliwości zarobkowania. Ustal, czy uruchamia się po każdym zakończeniu umowy: upływie terminu, wypowiedzeniu, rozwiązaniu za porozumieniem i zakończeniu współpracy z powodu naruszeń franczyzodawcy.

W rozporządzeniu 2022/720 przewidziano wąską możliwość objęcia takiego zakazu wyłączeniem grupowym. Musi on dotyczyć konkurencyjnych towarów lub usług, ograniczać się do lokalu i terenu, na którym franczyzobiorca działał podczas umowy, być niezbędny do ochrony przekazanego know-how i trwać najwyżej rok po zakończeniu współpracy. Warunki te są łączne, a zastosowanie wyłączenia zależy również od pozostałych wymogów rozporządzenia.

Nie oznacza to, że sieć musi pozwolić Ci kopiować jej rozwiązania po roku. Obowiązki poufności i ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa to odrębne zagadnienia. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji może chronić informacje spełniające ustawowe przesłanki także niezależnie od zakazu prowadzenia konkurencyjnego biznesu.

Poproś zatem o wyjaśnienie, jakie konkretnie know-how uzasadnia ograniczenie. Ogólne powołanie się na „ochronę sieci” nie zastępuje analizy jego niezbędności i proporcjonalności.

4. Negocjuj wyjątki i przygotuj plan dalszej działalności

Przed podpisaniem umowy opisz franczyzodawcy swoją obecną działalność, posiadane udziały i realne plany. Wyjątki wpiszcie do umowy lub podpisanego załącznika. Ustna deklaracja rekrutera, że „to nie będzie problem”, może nie wystarczyć w razie sporu.

W negocjacjach zaproponuj:

• zamkniętą, precyzyjną definicję działalności konkurencyjnej;
• wyłączenie wskazanej dotychczasowej działalności i pasywnych inwestycji;
• ograniczenie zakazu do zakresu koniecznego dla ochrony przekazanej wiedzy;
• procedurę uzyskania pisemnej zgody na konkretną aktywność;
• możliwość zwolnienia z zakazu po zakończeniu współpracy, na jasno opisanych zasadach.

Przygotuj także prosty scenariusz wyjścia: czym będziesz zarabiać, jakie zasoby możesz wykorzystać i przez jaki okres ograniczenie wpłynie na Twoje dochody. Przekaż prawnikowi ten scenariusz razem z pełnym kompletem postanowień. Ocena samego zdania o zakazie może pominąć istotne zależności.

Praktyczny wniosek: podpisuj dopiero wtedy, gdy potrafisz jasno powiedzieć, jaką działalność możesz prowadzić w trakcie współpracy i po jej zakończeniu. Niejednoznaczności wyjaśnij w treści umowy, zanim zainwestujesz pieniądze.