Mevcut Franchise İşletmesi Devralırken Neler İncelenir?

Çalışan bir franchise işletmesini devralmak, sıfırdan açılışa göre daha somut bir yatırım gibi görünebilir: mağaza açıktır, ekip vardır, satış kayıtları incelenebilir. Ancak dükkânı satın almak, franchise sözleşmesini ve işletmenin bütün haklarını kendiliğinden devralmak anlamına gelmez. Franchise topluluğuna mevcut bir işletme üzerinden katılırken temel soru şudur: Ödediğiniz bedel karşılığında hangi varlıkları, hakları ve yükümlülükleri alıyorsunuz?

1. Önce devrin hukuki kapsamını belirleyin

Satıcının “işletmeyi devrediyorum” ifadesi yeterli değildir. Şirket paylarını mı satın alıyorsunuz, ticari işletmeyi mi devralıyorsunuz, yoksa yalnızca demirbaş ve stokları mı alıyorsunuz? Bu seçenekler geçmiş borçlar, çalışanlar, sözleşmeler ve gerekli işlemler bakımından farklı sonuçlar doğurur.

Pay devrinde şirket aynı tüzel kişi olarak varlığını sürdürür. Dolayısıyla şirketin geçmiş vergi yükümlülükleri, tedarikçi borçları ve devam eden davaları satın aldığınız şirketin içinde kalabilir. Satıcının bazı borçları üstleneceğine ilişkin taahhüdü, alacaklıların şirkete başvurmasını kendiliğinden engellemez.

Varlık alımında ise satın alınan kalemlerin tek tek tanımlanması gerekir. Bununla birlikte, işlem hukuken bir işletme devri niteliğindeyse yalnızca sözleşmeye “borçlar satıcıya aittir” yazılması tüm sorumlulukları ortadan kaldırmayabilir. İşlemin adı değil, gerçek kapsamı önemlidir.

Türkiye’de franchise sözleşmelerine özgü ayrı bir kanun, genel bir franchise sicili veya standart zorunlu satış öncesi açıklama dosyası bulunmaz. Sözleşme ilişkisine 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu başta olmak üzere genel hükümler uygulanır. Marka kullanımı açısından 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, rekabet sınırlamaları bakımından 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun da önem taşır. Özel bir franchise düzenlemesinin bulunmaması, devrin kuralsız olduğu anlamına gelmez.

2. Marka onayını satın alma şartına dönüştürün

Satıcıyla anlaşmanız, franchise verenin sizi işletmeci olarak kabul ettiği anlamına gelmez. Mevcut franchise sözleşmesindeki devir ve ortaklık yapısı değişikliği hükümlerini inceleyin. Şirket paylarını satın almanız bile, sözleşmede kontrol değişikliği için onay öngörülmüşse marka onayını gerektirebilir.

Türk Borçlar Kanunu’nun 205. maddesinde düzenlenen sözleşmenin devri, sözleşmede kalan tarafın katılımını veya onayını gerektirir. Franchise verenin hangi işlem için ne şekilde onay vereceğini avukatınızla netleştirin; satıcının sözlü güvencesiyle yetinmeyin.

Franchise verenden şu noktaları yazılı olarak açıklamasını isteyin:

• Mevcut sözleşme kalan süresiyle mi devredilecek, yoksa yeni sözleşme mi imzalanacak?
• Yeni giriş bedeli, devir ücreti veya başka bir ödeme istenecek mi?
• Mevcut işletmeye ilişkin giderilmemiş ihlal ya da borç var mı?
• Devir onayı için ekipman değişimi veya mağaza yenilemesi şart koşuluyor mu?

Satın alma sözleşmesinde marka onayını, kapanıştan önce yerine getirilmesi gereken açık bir koşul olarak düzenleyin. Onay verilmezse işlemin ve yapılan ödemelerin nasıl sonuçlanacağını da belirleyin. Devir bedelini değerlendirirken yalnızca mağazanın geçmişine değil, size tanınacak sözleşme süresine de bakın.

3. Borçları ve çalışan yükümlülüklerini dosya üzerinden inceleyin

İncelemenin amacı yalnızca işletmenin satış yapıp yapmadığını görmek değildir. Satın alma sonrasında nakit çıkışı yaratabilecek geçmiş yükümlülükleri tespit etmek de gerekir. Mali müşavir ve avukatın birlikte inceleyeceği bir belge listesi hazırlayın.

Bu listede ticaret sicili kayıtları, imza yetkileri, mali tablolar, vergi ve SGK kayıtları, tedarikçi hesapları, franchise verenle hesap mutabakatı ve devam eden uyuşmazlıklar bulunmalıdır. Ekipmanın gerçekten satıcıya ait olup olmadığını; kiralama, finansal kiralama veya teminat ilişkisine konu olup olmadığını araştırın.

Çalışanlar için işe giriş tarihleri, ücretler, kullanılmamış izinler ve devam eden talepler ayrıca değerlendirilmelidir. 4857 sayılı İş Kanunu’nun işyeri devrine ilişkin 6. maddesi, kapsamına giren devirlerde mevcut iş sözleşmelerinin hak ve borçlarıyla devralana geçmesini düzenler. Satıcının “ekiple yeniden sözleşme yaparsınız” demesi geçmiş çalışma sürelerini önemsiz hâle getirmez.

Tespit edilen riskleri yalnızca raporda bırakmayın. Satıcının beyanlarını, belge sunma yükümlülüklerini ve yanlış ya da eksik açıklama hâlindeki sorumluluğunu satın alma sözleşmesine yansıtın. Bu düzenlemelerin üçüncü kişilerin yasal haklarını ortadan kaldırmadığını unutmayın.

4. Kira devamlılığını ve teslim paketini güvenceye alın

İşletmenin değeri mevcut konuma bağlıysa, o yerde faaliyet sürdürebilmek satın almanın temel koşuludur. Kira sözleşmesinin kalan süresini, kira borçlarını, depozitoyu ve devir hükümlerini inceleyin. Türk Borçlar Kanunu’nun 323. maddesi uyarınca kira ilişkisinin devrinde kiraya verenin yazılı rızası gerekir; işyeri kiralarında kiraya veren haklı sebep olmadıkça bu rızayı vermekten kaçınamaz. Ancak bu hüküm, rıza işlemlerini tamamlamadan güvenle ödeme yapabileceğiniz anlamına gelmez.

Teslim paketini de ayrıntılandırın: demirbaş listesi, stok sayımı, cihazların çalışırlığı, yazılım kullanım hakları ve bakım kayıtları ayrı başlıklar olsun. Ruhsat ve diğer izinlerin işlem yapısına göre devam edip etmeyeceğini ilgili idarelerden doğrulayın; eski işletmecinin belgelerinin otomatik olarak yeterli olacağını varsaymayın.

5. Ödemeyi doğrulanabilir kapanış adımlarına bağlayın

“Kapanış”, bedelin ödendiği ve kararlaştırılan devir işlemlerinin tamamlandığı aşamadır. Bunun için marka onayı, gerekli kira işlemleri, yetkili imzalar ve teslim tutanağını içeren bir kontrol listesi oluşturun.

Stok bedelinin hangi tarihteki sayım ve hangi değerleme yöntemiyle belirleneceğini yazın. Tahsil edilmemiş alacakların, müşteri avanslarının ve kullanılmamış hediye kartlarının kime ait olacağını da netleştirin. Bunlar teslim gününde kolayca gözden kaçabilen yükümlülüklerdir.

Pratik sonuç: Bedeli yalnızca çalışan bir mağazaya değil, hukuken sürdürebileceğiniz bir işletmeye ödediğinizden emin olun. Marka onayı, borç incelemesi ve kullanım hakları tamamlanmadan devri bitmiş saymayın.