Franchise Sözleşmesinde Uyuşmazlık Maddesi Nasıl İncelenir?

Franchise alırken sözleşmenin son sayfalarındaki uyuşmazlık maddesi kolayca gözden kaçabilir. Oysa bu madde, anlaşmazlık çıktığında nerede, hangi dilde ve hangi maliyetlerle hakkınızı arayacağınızı belirleyebilir. Türkiye’de bir franchising topluluğuna katılmadan önce yalnızca ticari koşulları değil, bu koşulların nasıl uygulanacağını da inceleyin. İyi hazırlanmış bir uyuşmazlık düzenlemesi, tarafların sorunları büyümeden çözmesine ve gerektiğinde etkili hukuki korumaya ulaşmasına yardımcı olur.

1. Önce hukuki zemini ve uygulanacak hukuku ayırın

Türkiye’de franchise sözleşmelerini tek başına düzenleyen özel bir franchise kanunu yoktur. Franchise verilmesine özgü genel bir kamu siciline kayıt veya zorunlu sözleşme öncesi açıklama belgesi sistemi de bulunmaz. Bu durum, franchise ilişkisinin hukuk dışında kaldığı veya sözleşmedeki her hükmün mutlaka geçerli olduğu anlamına gelmez.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun genel sözleşme hükümleri, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun ve marka gibi haklar bakımından 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu başlıca hukuki çerçeveyi oluşturur. Dürüstlük kuralı ve sözleşme görüşmelerinden doğan sorumluluk da değerlendirmede önem taşır.

Uygulanacak hukuk ile uyuşmazlığı çözecek merci aynı şey değildir. Bir sözleşme Türk hukukuna tabi olup tahkimde çözümlenebilir. Yabancı unsurlu ilişkilerde başka bir ülkenin hukukunun seçilmesi de gündeme gelebilir; ancak bu seçim Türkiye’nin doğrudan uygulanan kurallarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Taslakta şu soruları ayrı ayrı yanıtlayın:

• Sözleşmeye hangi ülkenin hukuku uygulanıyor?
• Uyuşmazlık devlet mahkemesinde mi, tahkimde mi çözülecek?
• Yargılama nerede ve hangi dilde yürütülecek?
• Kararın uygulanması için başka bir ülkede işlem gerekecek mi?

Yabancı marka ile çalışıyorsanız bu ayrımı özellikle önemseyin. Türkiye’deki işletmeniz için yabancı hukuk görüşü, tercüme ve sınır ötesi takip giderleri gerekebilir.

2. Mahkeme seçimini adres değil, erişim meselesi olarak okuyun

“Merkezimizin bulunduğu yer mahkemeleri yetkilidir” ifadesini yalnızca bir adres tercihi gibi değerlendirmeyin. İşletmenizden uzaktaki bir şehirde dava yürütmek; avukatla koordinasyon, belgelerin sunulması ve gerektiğinde duruşmaya katılım bakımından ek yük yaratabilir. Çevrim içi iletişim bu yükleri azaltabilir, fakat tamamen kaldırmaz.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu kapsamında yetki sözleşmesi yapabilme imkânı, özellikle tarafların tacir veya kamu tüzel kişisi olması gibi koşullara bağlıdır. Yazılılık, hukuki ilişkinin belirli veya belirlenebilir olması ve yetkili mahkemenin gösterilmesi de önemlidir. Henüz şirketinizi kurmadan kendi adınıza imzaladığınız bir metni, şirketler arasında yapılmış sözleşmeyle aynı kabul etmeyin.

Ayrıca yetki ile görev farklıdır. Taraflar, kanunen görevli olmayan bir mahkemeyi yalnızca sözleşmeye yazarak görevli hâle getiremez. “Her türlü uyuşmazlık şu mahkemede çözülür” ifadesinin bütün talepleri kapsayıp kapsamadığı hukuken incelenmelidir.

Müzakerede belirli bir şehir ve açık bir merci isteyin. Franchise verenin merkezini sonradan taşıması hâlinde sizin de yeni bir yerde dava açmak zorunda kalıp kalmayacağınızı sorun. İcra takibine ilişkin düzenlemeyi de avukatınıza ayrıca kontrol ettirin. Amaç karşı tarafı zorlamak değil, hak arama yolunu iki taraf için öngörülebilir kılmaktır.

3. Arabuluculuk ile tahkimi birbirine karıştırmayın

Arabulucu, tarafların anlaşmasına yardımcı olur; uyuşmazlık hakkında hâkim gibi karar vermez. Tahkimde ise hakem veya hakem heyeti bağlayıcı karar verir. Bu nedenle “önce arabuluculuk, sonra tahkim” ifadesi iki farklı aşama ve maliyet yapısı içerir.

Türk Ticaret Kanunu’nun 5/A maddesi uyarınca, ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması kural olarak dava şartıdır. Bununla birlikte tahkim sözleşmesinin bulunduğu hâller için kanuni istisna vardır. Somut talebinizin hangi usule tabi olduğunu ayrıca doğrulatın.

Tahkim öneriliyorsa taslakta şunları arayın:

• Tahkimi yönetecek kurum veya uygulanacak usul kuralları.
• Tahkim yeri, yargılama dili ve hakem sayısı.
• Hakemlerin nasıl seçileceği.
• Başvuru ücretleri, gider avansları ve masraf paylaşımı.
• Acil hukuki koruma için başvurulabilecek yollar.

Tahkim her durumda daha ucuz veya daha hızlı değildir. Tek hakem ile üç hakemli heyetin giderleri farklı olabilir. Yabancı dilde yürütülen süreçte tercüme ihtiyacı da artabilir. Tahkim kararlarına karşı başvuru yolları mahkeme kararlarındakinden farklı ve daha sınırlıdır; uyuşmazlığın esasının olağan istinaf veya temyiz incelemesi gibi yeniden inceleneceğini varsaymayın.

4. İmzadan önce küçük bir uyuşmazlık provası yapın

Taslağı soyut ifadeler üzerinden değil, örnek bir olay üzerinden test edin: Sözleşmede açıkça kararlaştırılmış bir hizmet sunulmadığında ve ödediğiniz bedelin iadesini istediğinizde ilk adımınız ne olacak? Kime bildirim gönderecek, ne kadar bekleyecek ve hangi mercie başvuracaksınız?

Ön görüşme veya uzlaşma basamağı varsa süresini belirleyin. Ucu açık “taraflar öncelikle dostane çözüm arar” hükmü yerine, görüşmenin nasıl başlayacağını ve ne zaman tamamlanmış sayılacağını yazılılaştırın. Bu görüşmelerin zamanaşımını veya diğer başvuru sürelerini kendiliğinden durdurduğunu varsaymayın.

Bildirim adreslerini, elektronik iletişim yöntemlerini ve temsil yetkilerini kontrol edin. Bazı ticari bildirimlerde özel şekil kuralları önem taşıdığından, sıradan e-postanın her işlem için yeterli olduğunu düşünmeyin. Acil tedbir ihtiyacında ön görüşme şartının hukuki korumaya erişimi geciktirmemesi için düzenlemeyi inceletin.

Son olarak avukatınızdan olası başlangıç giderlerini, süreç adımlarını ve kararın uygulanacağı yeri gösteren kısa bir değerlendirme isteyin. Pratik sonuç: Uyuşmazlık maddesini ancak nerede, hangi usulle ve hangi olası giderlerle hakkınızı arayacağınızı açıklayabiliyorsanız kabul edin; belirsizlikleri imzadan önce giderin.