Franchise Alırken İşletmede Çalışma Şartı Nasıl İncelenir?

Bir franchise satın almak, işletmeyi mutlaka uzaktan yönetebileceğiniz anlamına gelmez. Bazı markalar yatırımcının günlük işleyişe doğrudan katılmasını, bazıları ise onaylı bir müdür görevlendirilmesini bekler. Franchising topluluğuna katılmadan önce bu beklentiyi netleştirmek, yalnızca çalışma düzeninizi değil, yatırımın gerçek maliyetini de görmenizi sağlar. İncelenecek temel konu şudur: Sözleşme sizin sermayenizi mi, emeğinizi mi, yoksa ikisini birlikte mi talep ediyor?

1. Bizzat işletme yükümlülüğünün kapsamını belirleyin

“Franchise alan işletmeyi bizzat yönetecektir” ifadesi tek başına yeterince açık değildir. Bu hüküm, işletmede düzenli bulunmayı mı, günlük kararları vermeyi mi, yoksa tüm açılış saatlerinde fiilen çalışmayı mı gerektiriyor? Görüşmelerde anlatılan esnek yönetim modelinin sözleşmede aynı şekilde karşılık bulduğunu kontrol edin.

Markadan şu sorulara yazılı yanıt isteyin:

• İşletmede bulunması gereken kişi yatırımcı, şirket ortağı veya atanmış müdür olabilir mi?
• Haftalık çalışma düzeni ve fiziksel bulunma beklentisi nasıl tanımlanıyor?
• Birden fazla ortak varsa hangisinin aktif görev alması gerekiyor?
• Yatırımcının başka bir işte çalışmasına veya başka işletme yönetmesine izin veriliyor mu?
• Açılış dönemindeki yoğun katılım şartı daha sonra değişiyor mu?

Özellikle sözleşmeyi bir şirket imzalayacaksa, belirli bir ortağın kişisel emeğine bağlanan yükümlülükleri ayrıca inceleyin. Şirketin borcu ile ortağın şahsen üstlendiği taahhüt aynı şey değildir. Kimin hangi sıfatla yükümlülük altına girdiği açık olmalıdır.

Bu aşamada kendi haftalık takviminizi de çıkarın. Aile sorumlulukları, ulaşım süresi ve mevcut işinizle birlikte yerine getiremeyeceğiniz bir katılım şartını, yalnızca markanın cazibesi nedeniyle kabul etmeyin.

2. Türkiye’de hukuki çerçeveyi doğru okuyun

Türkiye’de franchise sözleşmelerini özel olarak düzenleyen müstakil bir franchise kanunu bulunmaz. Franchise verilmesine özgü genel bir zorunlu ön bilgilendirme belgesi veya franchise sistemi siciline kayıt şartı da yoktur. Ancak bu durum, ilişkinin hukuki kurallardan bağımsız olduğu anlamına gelmez.

Franchise sözleşmeleri, kanunda özel olarak düzenlenmemiş sözleşmeler arasında değerlendirilir. Başta 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun genel sözleşme hükümleri ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu uygulanır. İlişkinin ilgili yönlerinde 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun ile 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu da önem taşır. İşletmenin ticaret sicili, vergi ve faaliyet izinlerine ilişkin genel yükümlülükleri ayrıca devam eder.

Dolayısıyla yatırımcının işletmede bulunma borcunun kapsamı öncelikle sözleşmeden anlaşılır. Kanunen her franchise alanın tüm çalışma saatlerinde işletmede bulunması gerektiğini varsaymayın. Aynı şekilde, sermaye koymuş olmanızın size otomatik olarak tamamen pasif yatırımcı kalma hakkı verdiğini de düşünmeyin.

Hazır sözleşmedeki belirsiz veya ağır hükümler, Türk Borçlar Kanunu’nun genel işlem koşullarına ilişkin hükümleri bakımından değerlendirme gerektirebilir. Bununla birlikte bir maddenin uygulanmayacağına güvenerek imza atmak yerine, yükümlülüğü önceden somutlaştırmak daha güvenli bir yaklaşımdır.

3. Müdür atama hakkını uygulanabilir hâle getirin

“Müdür atanabilir” ifadesi, markanın onayı olmadan kullanılamayan bir hak olabilir. Onay sürecinin nasıl işleyeceğini inceleyin. Eğitim, deneyim ve çalışma düzeni gibi seçim ölçütleri önceden belli olmalı; başvurunun hangi belgelerle ve kime yapılacağı açıklanmalıdır.

Sözleşmede veya tarafların kabul ettiği yazılı düzenlemede şu noktaları netleştirmeyi hedefleyin:

• Müdür adayına ilişkin asgari yeterlilikler.
• Markanın değerlendirme ve yanıt süresi.
• Ret kararının gerekçesinin yazılı bildirilmesi.
• Müdür ayrıldığında geçici görevlendirme yöntemi.
• Yeni müdürün göreve başlaması için tanınacak süre.

Bunlar Türkiye’de tüm franchise sözleşmelerine kendiliğinden uygulanan özel yasal haklar değildir; görüşmelerde kararlaştırılması gereken güvencelerdir. Markanın kaliteyi koruma ihtiyacı ile işletmenin personel değişikliklerini yönetebilmesi arasında uygulanabilir bir denge kurulmalıdır.

Ayrıca müdürün marka tarafından onaylanması, franchise alanın sözleşmesel sorumluluklarının otomatik olarak devredildiği anlamına gelmez. Günlük işleri kimin yürüttüğünü ve sözleşmeye uyumdan kimin sorumlu kaldığını ayrı ayrı yazın. İş sözleşmesi, ücret ve diğer işveren yükümlülüklerini de yönetim onayıyla karıştırmayın.

4. Kendi emeğinizi yatırım hesabına katın

İşletmenin kârlılığını hesaplarken kendi çalışmanızı ücretsiz kabul etmek, farklı markaları karşılaştırmanızı zorlaştırır. Tam zamanlı bulunmanızı gerektiren bir model ile müdür aracılığıyla yönetilebilen model, aynı ciro beklentisine sahip olsa bile sizin açınızdan aynı yatırım değildir.

İki ayrı hesap hazırlayın. İlkinde işletmeyi kendiniz yönetin; karşılığında elde etmeyi beklediğiniz kişisel geliri görünür kılın. İkincisinde aynı görevi üstlenecek müdürün ücretini, işveren maliyetlerini ve izin dönemlerinde gerekli yedeklemeyi dikkate alın. Bu karşılaştırma ekonomik karar içindir; kendi emeğinizin bedelinin muhasebede gider sayılıp sayılmayacağını mali müşavirinizle ayrıca değerlendirin.

Markaya, sunduğu örnek işletme hesaplarında yönetici maliyetinin bulunup bulunmadığını sorun. İşletmeci emeği dışarıda bırakılmış bir sonuçla, profesyonel yönetici maliyeti içeren bir sonucu doğrudan karşılaştırmayın. Amaç yalnızca işletmenin para kazanıp kazanmadığını değil, sizin çalışma karşılığınız çıktıktan sonra yatırımın ne sunduğunu anlamaktır.

5. Yokluk ve ihlal durumlarını önceden düzenleyin

Hastalık, izin veya müdürün beklenmedik ayrılığı işletmenin yönetimsiz kalmasına yol açmamalıdır. Geçici yokluğun nasıl bildirileceğini, kimin vekâlet edeceğini ve markanın hangi koşullarda onay vereceğini önceden konuşun. Rutin bir izinle uzun süreli yönetim eksikliğini aynı hükme bağlayan düzenlemelere dikkat edin.

Bizzat yönetim şartına aykırılık hâlinde hangi sürecin işletileceğini de kontrol edin. Yazılı bildirim, açıklama sunma imkânı ve giderilebilir eksiklikler için makul düzeltme süresi talep edin. Her kısa yokluğun otomatik olarak ağır bir sözleşme ihlali sayılmasına yol açabilecek belirsizlikleri hukuk danışmanınızla değerlendirin.

Pratik sonuç: İmzadan önce tek sayfalık bir yönetim planı hazırlayın: Kim çalışacak, kim yerine geçecek, marka neyi onaylayacak ve bu düzenin maliyeti ne olacak? Planınızla sözleşme uyuşmuyorsa, önce bu farkı giderin.