Zakup działającej franczyzy: odpowiedzialność za stare długi

Zakup działającego punktu pozwala wejść do społeczności franczyzowej z gotową placówką i historią sprzedaży. Nie oznacza jednak, że przeszłość finansowa pozostaje wyłącznie sprawą sprzedającego. Odpowiedzialność za wcześniejsze zobowiązania zależy między innymi od konstrukcji transakcji. Zanim ustalisz cenę i wpłacisz zaliczkę, sprawdź, co dokładnie nabywasz oraz czy wierzyciele będą mogli dochodzić zapłaty także od ciebie.

1. Ustal, czy kupujesz majątek, przedsiębiorstwo czy udziały

Określenie „sprzedaż franczyzy” nie opisuje precyzyjnie przedmiotu transakcji. Może oznaczać zakup pojedynczych urządzeń i zapasów, całego przedsiębiorstwa, jego zorganizowanej części albo udziałów w spółce prowadzącej placówkę. Te warianty mają różne konsekwencje prawne i podatkowe.

Przy zakupie udziałów przedsiębiorcą pozostaje ta sama spółka. Jej długi nie znikają wskutek zmiany wspólnika. Nabywca udziałów co do zasady nie staje się przez sam zakup osobistym dłużnikiem wierzycieli spółki, ale zaległości mogą obniżyć wartość inwestycji i wymusić dodatkowe finansowanie. Objęcie funkcji członka zarządu wymaga osobnej oceny ryzyka.

Przy zakupie przedsiębiorstwa działalność przechodzi do innego podmiotu, a przepisy mogą przewidywać jego odpowiedzialność za wcześniejsze zobowiązania. Samo nazwanie umowy „sprzedażą wyposażenia” nie przesądza sprawy, jeżeli faktycznie przekazywany jest zorganizowany zespół składników służący prowadzeniu biznesu.

Poproś prawnika o kwalifikację transakcji na podstawie jej rzeczywistej treści. Przygotuj wykaz obejmujący majątek, umowy, należności, zobowiązania i prawa potrzebne do działania punktu. Zgoda franczyzodawcy na nowego partnera nie zastępuje tej analizy i nie potwierdza braku zadłużenia placówki.

2. Sprawdź ustawową odpowiedzialność za zobowiązania

W Polsce nie ma odrębnej ustawy kompleksowo regulującej umowę franczyzy, ustawowego rejestru takich umów ani szczególnego, obowiązkowego dokumentu ujawnieniowego dla każdej oferty franczyzowej. Umowa franczyzy jest umową nienazwaną, opartą przede wszystkim na Kodeksie cywilnym i zasadzie swobody umów z art. 353¹. Do zakupu działającego biznesu stosuje się również ogólne przepisy dotyczące zbywania przedsiębiorstw oraz przepisy podatkowe.

Kluczowy jest art. 55⁴ Kodeksu cywilnego. Nabywca przedsiębiorstwa odpowiada solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z jego prowadzeniem, chyba że mimo zachowania należytej staranności nie wiedział o nich w chwili nabycia. Odpowiedzialność jest ograniczona do wartości nabytego przedsiębiorstwa, ustalonej według jego stanu w chwili nabycia i cen w chwili zaspokojenia wierzyciela.

Zapis, że „wszystkie stare długi pokrywa sprzedający”, nie wyłącza samodzielnie uprawnień wierzyciela. Wyłączenie lub ograniczenie tej ustawowej odpowiedzialności wymaga zgody wierzyciela. Uzgodnienie między kupującym a sprzedającym może natomiast służyć późniejszemu rozliczeniu między nimi.

Należyta staranność nie sprowadza się do odebrania oświadczenia o braku długów. Jej zakres zależy od okoliczności. Dlatego dokumentuj pytania, odpowiedzi, otrzymane zestawienia oraz sposób wyjaśnienia wykrytych rozbieżności.

3. Zbadaj długi handlowe i zaległości publicznoprawne

Weryfikację zacznij od zobowiązań wobec franczyzodawcy, dostawców, wynajmującego oraz finansujących wyposażenie. Poproś o zestawienie sald z terminami płatności, informację o sporach i potwierdzenia od najważniejszych wierzycieli. Oddziel kwoty już wymagalne od kosztów naliczonych, lecz jeszcze niezafakturowanych.

Sprawdź w szczególności:

• nierozliczone opłaty franczyzowe i korekty wcześniejszych rozliczeń;
• zaległe faktury, odsetki oraz uzgodnione harmonogramy spłat;
• roszczenia sporne i otrzymane wezwania do zapłaty;
• zabezpieczenia na majątku, który ma zostać sprzedany;
• zobowiązania nieuwidocznione w prostym zestawieniu faktur.

Osobno potraktuj podatki. Art. 112 Ordynacji podatkowej reguluje odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części za związane z działalnością zaległości podatkowe zbywcy. Nie należy utożsamiać jej z odpowiedzialnością cywilną: przesłanki i tryb dochodzenia należności są inne.

Zaplanuj uzyskanie zaświadczenia przewidzianego w art. 306g Ordynacji podatkowej, wydawanego na wniosek zbywcy albo nabywcy za zgodą zbywcy. Ma ono znaczenie dla zakresu odpowiedzialności, lecz trzeba uwzględnić również odstęp między jego wydaniem a zakupem. Ustawowy termin 30 dni ma znaczenie dla zaległości powstałych po wydaniu zaświadczenia. Harmonogram zweryfikuj z doradcą podatkowym. Odrębnie sprawdź zaległości składkowe i właściwe dokumenty z ZUS.

4. Zabezpiecz cenę i rozliczenie transakcji

Wynik badania powinien wpływać na warunki zakupu, a nie jedynie trafić do archiwum. Jeżeli wykryto zadłużenie, uzgodnij jego spłatę przed transakcją albo przeznaczenie określonej części ceny bezpośrednio na rozliczenie wskazanych wierzycieli. Potrzebne są jednoznaczne instrukcje i potwierdzenia zapłaty.

Rozważ zatrzymanie części ceny na uzgodniony okres lub inne zabezpieczenie roszczeń wobec sprzedającego. Umowa powinna określać, kto ponosi ekonomiczny ciężar ujawnionych później zobowiązań, jak zgłasza się roszczenia i jakie dokumenty są wymagane. Same zapewnienia sprzedającego niewiele pomogą, jeżeli po sprzedaży nie będzie miał środków na zwrot pieniędzy.

Tuż przed finalizacją zaktualizuj zestawienia: między rozpoczęciem badania a przejęciem punktu mogą pojawić się nowe długi. Ustal również graniczną datę rozliczeń oraz sposób przypisania faktur obejmujących okres przed i po zakupie.

Praktyczny wniosek: najpierw ustal przedmiot transakcji, następnie zbadaj zobowiązania, a dopiero potem uzgodnij cenę i zabezpieczenia. Zakup działającego punktu nie powinien opierać się wyłącznie na obietnicy, że przeszłość finansowa pozostanie u sprzedającego.