Zakaz konkurencji we franczyzie: jak określić jego granice

Rozwijając działającą firmę przez franczyzę, możesz obawiać się, że partner wykorzysta poznany model do uruchomienia konkurencyjnej placówki. Zakaz konkurencji bywa uzasadnionym zabezpieczeniem, ale nie powinien obejmować każdej aktywności gospodarczej franczyzobiorcy. W społeczności franczyzowej potrzebne są granice zrozumiałe dla obu stron. Przed pierwszą umową określ więc, co rzeczywiście wymaga ochrony i jak daleko może sięgać ograniczenie samodzielnego przedsiębiorcy.

1. Zacznij od zagrożenia, nie od gotowej klauzuli

Najpierw opisz sytuacje, których chcesz uniknąć. Czym innym jest prowadzenie przez partnera lokalu o niemal identycznej ofercie, a czym innym posiadanie niewielkiego pakietu akcji spółki działającej na podobnym rynku. Ogólny zapis zakazujący „jakiejkolwiek działalności konkurencyjnej” nie wyjaśnia tej różnicy i może prowadzić do konfliktów.

Przygotuj krótką mapę ryzyka, uwzględniając:

• produkty lub usługi, które klient traktuje jako zamienne wobec twojej oferty;
• obszar, na którym placówki rzeczywiście konkurują o klientów;
• rolę partnera w innym przedsięwzięciu: właściciela, zarządzającego, doradcy albo biernego inwestora;
• dostęp do wiedzy, której użycie mogłoby ułatwić skopiowanie konceptu.

Nie traktuj samego kodu PKD jako rozstrzygającej definicji konkurencji. Opis działalności w rejestrze może być znacznie szerszy niż faktycznie wykonywane usługi. Lepszym punktem odniesienia jest rzeczywista oferta i sposób jej sprzedaży.

Rozdziel także zakaz konkurencji od poufności. Pierwszy ogranicza określoną działalność, drugi chroni informacje. Sam obowiązek zachowania tajemnicy nie oznacza automatycznie zakazu prowadzenia podobnego biznesu. Z kolei szeroki zakaz nie zastąpi wskazania, jakie informacje przekazujesz partnerowi jako poufne.

2. Sprawdź polskie i unijne ramy prawne

W Polsce nie ma odrębnej ustawy kompleksowo regulującej franczyzę. Umowa franczyzy pozostaje umową nienazwaną, opartą przede wszystkim na Kodeksie cywilnym. Swoboda umów z art. 353¹ pozwala stronom ustalać obowiązki, ale nie daje prawa do zapisów sprzecznych z ustawą, naturą stosunku prawnego lub zasadami współżycia społecznego.

Przy zakazie konkurencji znaczenie ma również ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów, a w odpowiednich przypadkach prawo Unii Europejskiej. Oceny wymagają zarówno cel ograniczenia, jak i jego zakres, czas trwania oraz warunki rynkowe. Podpis franczyzobiorcy nie sprawia, że każde ograniczenie staje się zgodne z prawem.

W analizie porozumień wertykalnych istotne jest rozporządzenie Komisji (UE) 2022/720. Przewiduje ono warunki wyłączenia określonych porozumień spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję. Nie jest jednak ustawą o franczyzie ani automatycznym zatwierdzeniem całej umowy. Zakazy konkurencji wymagają osobnej oceny, a niespełnienie warunków wyłączenia nie oznacza samo w sobie automatycznej nieważności każdego zapisu.

Nie kopiuj też rozwiązań z Kodeksu pracy: franczyzobiorca jest odrębnym przedsiębiorcą, nie pracownikiem centrali. Projekt zmian Kodeksu cywilnego przedstawiony w 2023 roku zawierał propozycje dotyczące franczyzy, lecz propozycji legislacyjnych nie należy przedstawiać jako obowiązującego prawa. Przed przyjęciem wzorca zleć sprawdzenie aktualnego stanu prawnego.

3. Osobno określ obowiązki podczas współpracy i po niej

W trakcie umowy ograniczenie może służyć ochronie wspólnego konceptu i zapobieganiu konfliktowi interesów. Nadal powinno jednak odpowiadać rzeczywistym potrzebom. Zapis obejmujący wszystkie przedsięwzięcia gastronomiczne partnera będzie wymagał innego uzasadnienia niż zakaz prowadzenia bezpośrednio konkurencyjnego punktu o podobnej ofercie.

W projekcie klauzuli odpowiedz na cztery pytania:

1. Kogo wiąże obowiązek? Wskaż stronę umowy. Nie zakładaj, że podpis spółki automatycznie wiąże osobiście wszystkich wspólników lub członków ich rodzin.
2. Jakich działań dotyczy? Rozróżnij prowadzenie placówki, zarządzanie konkurentem i udział kapitałowy.
3. Gdzie obowiązuje? Powiąż zakres przestrzenny z uzasadnieniem biznesowym, zamiast bezrefleksyjnie wpisywać cały kraj.
4. Jak długo trwa? Oddziel okres współpracy od ewentualnego ograniczenia po jej zakończeniu.

Zakaz po zakończeniu umowy wymaga szczególnie starannej analizy. W ramach unijnego wyłączenia grupowego przewidziano dla takiego ograniczenia ścisłe, łączne warunki, w tym niezbędność ochrony przekazanego know-how, ograniczenie do lokalu i terenu prowadzenia działalności oraz maksymalnie roczny okres. Samo wpisanie dwunastu miesięcy nie wystarcza więc do spełnienia warunków wyłączenia.

Nie przedstawiaj zakazu jako sposobu na zatrzymanie partnera za wszelką cenę. Jego funkcją powinno być zabezpieczenie uzasadnionych interesów, nie uniemożliwienie przedsiębiorcy dalszej pracy.

4. Przygotuj procedurę wyjątków i sprawdzania zgodności

Przed podpisaniem umowy poproś kandydata o opis już prowadzonych przedsięwzięć, które mogą kolidować z planowanym zakazem. Pozwoli to rozstrzygnąć wątpliwości wcześniej, zamiast odkrywać konflikt po otwarciu placówki. Uzgodnione wyjątki zapisz precyzyjnie, wskazując konkretną działalność i granice zgody.

Wyznacz osobę przyjmującą pytania o nowe przedsięwzięcia partnera. Ustal sposób zgłoszenia, wymagane informacje i termin odpowiedzi. Brak odpowiedzi nie powinien przypadkowo stawać się zgodą ani pozostawiać partnera bez możliwości podjęcia decyzji.

Przetestuj projekt na praktycznych przypadkach: inwestycji pasywnej, dodatkowym sklepie internetowym oraz działalności prowadzonej jeszcze przed przystąpieniem do społeczności franczyzowej. Jeżeli odpowiedzi są niejednoznaczne, dopracuj definicje przed rekrutacją.

Praktyczny wniosek: przygotuj mapę zagrożeń, zakres zakazu i listę wyjątków, a następnie przekaż je prawnikowi do oceny. Najlepsza klauzula chroni konkretny interes i pozwala partnerowi z góry zrozumieć granice jego swobody.