Lesen atau Francais? Semak Model Perniagaan di Malaysia

Pemilik perniagaan yang mahu berkembang kadangkala menawarkan “lesen jenama” kepada pengusaha lain kerana menyangka susunannya lebih mudah daripada francais. Namun, nama pada kontrak tidak semestinya menentukan kedudukan undang-undang. Sebelum menerima bayaran atau mengiklankan peluang kerjasama, semak sama ada model tersebut sebenarnya memenuhi takrif francais. Langkah ini membantu anda membina komuniti francais dengan asas yang jelas, bukan membetulkan struktur selepas rakan niaga sudah melabur.

1. Nilai hubungan sebenar, bukan tajuk kontrak

Di Malaysia, francais dikawal secara khusus oleh Akta Francais 1998 [Akta 590], sebagaimana dipinda. Seksyen 4 mentakrifkan francais berdasarkan ciri hubungan antara pihak, bukan semata-mata penggunaan perkataan “francais”. Takrif tersebut merangkumi perjanjian nyata atau tersirat, secara lisan atau bertulis.

Oleh itu, dokumen bertajuk “perjanjian lesen”, “rakan niaga” atau “pengedar eksklusif” tidak secara automatik berada di luar Akta. Penilaian perlu mengambil kira hak yang diberikan, kewajipan kedua-dua pihak dan cara perniagaan benar-benar dijalankan.

Antara ciri penting yang perlu diperiksa ialah:

• Hak mengendalikan perniagaan mengikut sistem yang ditentukan oleh pemilik model.
• Hak menggunakan cap dagangan, maklumat sulit atau harta intelek berkaitan.
• Hak pemilik model menjalankan kawalan berterusan terhadap operasi mengikut sistemnya.
• Tanggungjawab memberikan bantuan untuk menjalankan perniagaan.
• Bayaran atau bentuk balasan bagi hak yang diberikan.
• Kedudukan pengusaha sebagai perniagaan yang berasingan daripada pemilik model.

Senarai ini ialah alat saringan, bukan keputusan undang-undang. Minta peguam menilai keseluruhan susunan berdasarkan takrif penuh dalam Akta, termasuk pengecualian yang mungkin terpakai.

2. Petakan apa yang anda beri dan kawal

Sebelum menggubal kontrak, sediakan peta hubungan satu halaman. Bahagikan kepada empat ruang: hak jenama, sistem operasi, sokongan dan bayaran. Dalam setiap ruang, tulis apa yang berlaku dalam amalan, bukan hanya apa yang dirancang dalam pembentangan jualan.

Untuk hak jenama, nyatakan sama ada rakan niaga boleh menggunakan nama perniagaan pada premis, pembungkusan dan akaun media sosial. Bezakan kebenaran menggunakan cap dagangan daripada hak mengendalikan keseluruhan konsep perniagaan anda.

Untuk sistem operasi, senaraikan perkara yang wajib dipatuhi. Contohnya, adakah anda menentukan susun atur kedai, kaedah penyediaan produk, perisian jualan, pakaian pekerja atau tatacara layanan pelanggan? Catat juga sama ada anda mempunyai hak membuat pemeriksaan dan mengarahkan pembetulan.

Untuk sokongan, rekodkan latihan awal, bantuan pembukaan, panduan pemasaran dan khidmat nasihat berterusan. Bagi bayaran pula, masukkan semua bentuk balasan, bukan yuran yang dilabel sebagai royalti sahaja. Caj penggunaan sistem atau bayaran pakej juga perlu diterangkan kepada penasihat undang-undang.

Lesen harta intelek yang terhad berbeza daripada penyerahan sistem perniagaan lengkap. Bagaimanapun, tiada satu ciri sahaja yang patut digunakan sebagai penentu mutlak. Kawalan mutu terhadap penggunaan jenama, misalnya, perlu dinilai dalam konteks keseluruhan hubungan.

3. Uji model dengan contoh operasi sebenar

Bayangkan sebuah perniagaan minuman membenarkan pengusaha bebas menggunakan namanya. Pengusaha wajib membeli pakej pembukaan, mengikuti resipi, memasang sistem jualan tertentu dan menerima pemeriksaan berkala. Pemilik jenama pula menyediakan latihan serta bantuan operasi.

Walaupun kontraknya dinamakan lesen, gabungan ciri tersebut memerlukan semakan serius terhadap takrif francais. Menukar nama “yuran francais” kepada “caj penyertaan” tidak dengan sendirinya mengubah sifat hubungan itu.

Sebaliknya, kebenaran terhad untuk menggunakan suatu reka bentuk pada produk tidak semestinya mewujudkan francais. Persoalannya ialah sama ada susunan keseluruhan memenuhi takrif undang-undang, bukannya sama ada terdapat cap dagangan atau bayaran semata-mata.

Gunakan contoh anda sendiri dalam sesi semakan. Bawa draf kontrak, bahan promosi, senarai bayaran, arahan operasi dan mesej yang telah dihantar kepada bakal rakan niaga. Janji lisan tentang latihan atau kawalan juga relevan untuk memahami hubungan sebenar.

Jangan buang sokongan penting daripada kontrak semata-mata untuk cuba mengelakkan label francais sedangkan sokongan itu masih diberikan dalam amalan. Pilih struktur yang benar-benar sepadan dengan cara perniagaan hendak berkembang.

4. Tetapkan keputusan sebelum membuat tawaran

Jika model anda ialah francais, Seksyen 6 Akta Francais 1998 mewajibkan francaisor mendaftarkan francais dengan Pendaftar Francais sebelum menjalankan perniagaan francais atau menawarkan penjualannya. Pendaftaran syarikat sahaja tidak menggantikan pendaftaran francais.

Perjanjian juga perlu memenuhi kehendak mandatori Akta, termasuk kandungan yang ditetapkan di bawah Seksyen 18. Kewajipan penzahiran turut terpakai: dokumen berkaitan mesti diberikan kepada bakal francaisi sekurang-kurangnya 10 hari sebelum perjanjian ditandatangani. Kewajipan pendaftaran francaisi pula perlu disemak mengikut jenis hubungan berkenaan.

Jika penilaian mendapati susunan itu benar-benar lesen dan bukan francais, jangan anggap ia bebas daripada undang-undang. Antara undang-undang umum yang mungkin relevan ialah Akta Kontrak 1950 dan Akta Cap Dagangan 2019, bergantung pada hak serta transaksi yang terlibat.

Simpan keputusan semakan bersama alasan dan batas model yang dipersetujui. Nilai semula apabila anda menambah kawalan operasi, latihan wajib atau struktur bayaran baharu kerana perubahan tersebut boleh mempengaruhi penilaian asal.

Tindakan praktikal: Petakan hak, kawalan, sokongan dan bayaran terlebih dahulu. Dapatkan pengesahan struktur undang-undang sebelum menawarkan peluang kepada orang lain; tajuk kontrak bukan pengganti pematuhan.