Franchise starten in België: toets onrechtmatige bedingen

Wie een bestaande Belgische zaak wil uitbouwen tot een franchisecommunity, wil de formule beschermen. Maar een contract dat vrijwel alle risico’s bij de franchisenemer legt, is niet automatisch een sterk contract. Belgische regels over onrechtmatige bedingen tussen ondernemingen begrenzen die vrijheid. Toets daarom vóór je eerste contractvoorstel niet alleen wat een clausule jou oplevert, maar ook of ze duidelijk, verantwoord en evenwichtig is.

1. Begrijp welke Belgische regels gelden

België heeft geen afzonderlijke wet die de franchiseovereenkomst als geheel regelt. Wel gelden het algemene contractenrecht uit het Burgerlijk Wetboek en verschillende bepalingen van het Wetboek van economisch recht (WER).

Voor deze contractcontrole zijn vooral de regels over onrechtmatige bedingen tussen ondernemingen in boek VI WER belangrijk. Ze zijn ingevoerd door de wet van 4 april 2019 en zijn relevant voor franchiseovereenkomsten tussen ondernemingen. Het uitgangspunt is dat een beding geen kennelijk onevenwicht mag scheppen tussen de rechten en plichten van de partijen.

De regeling bevat daarnaast een zwarte lijst van verboden bedingen en een grijze lijst van bedingen die vermoed worden onrechtmatig te zijn. Bij die laatste categorie speelt de concrete context een rol en kan tegenbewijs mogelijk zijn. Een onrechtmatig beding is verboden en nietig; de overeenkomst kan blijven bestaan wanneer ze zonder dat beding kan voortbestaan.

Daarnaast geldt titel 2 van boek X WER over precontractuele informatie bij commerciële samenwerkingsovereenkomsten. De kandidaat moet onder meer het ontwerpcontract en het precontractuele informatiedocument (PID) minstens één maand vóór het sluiten van de overeenkomst ontvangen. Correct informeren maakt een onrechtmatig beding echter niet geldig. Transparantie en contractueel evenwicht zijn twee afzonderlijke controles.

2. Breng risico’s en beslissingsmacht samen in kaart

Begin niet met het kopiëren van een contract van een andere formule. Maak eerst een overzicht van situaties waarin iets kan mislopen: een centrale toepassing valt uit, verplichte apparatuur blijkt onbruikbaar of een afgesproken prestatie wordt niet geleverd.

Noteer per situatie:

• Wie kan het risico daadwerkelijk beïnvloeden?
• Wie beslist over de betrokken leverancier, werkwijze of investering?
• Wie draagt volgens het ontwerpcontract de kosten?
• Welke herstelmogelijkheid heeft de andere partij?
• Welk redelijk belang beschermt de clausule?

Een aandachtspunt is een franchisenemer die alle gevolgen draagt van een beslissing waarover uitsluitend de franchisegever controle heeft. Dat maakt een clausule niet zonder meer onrechtmatig, maar vraagt wel om een concrete verantwoording en juridische beoordeling.

Stel bijvoorbeeld dat jouw bestaande zaak één verplicht kassasysteem gebruikt. Het ontwerpcontract legt alle schade door storingen bij de franchisenemer, terwijl jij de leverancier kiest en als enige ondersteuning kunt aanvragen. Onderzoek dan of een meldingsprocedure, herstelverplichtingen en een beter afgebakende aansprakelijkheidsregeling passender zijn dan een algemene uitsluiting.

3. Controleer vooral clausules die bescherming stapelen

Een afzonderlijk beding kan redelijk lijken, terwijl de combinatie met andere clausules een problematisch resultaat geeft. Lees daarom samenhangende bepalingen altijd naast elkaar.

Aansprakelijkheid en herstel. Controleer of jouw verplichtingen voldoende concreet blijven wanneer je elders aansprakelijkheid uitsluit. Een belofte van ondersteuning verliest praktische betekenis als het contract tegelijk vrijwel ieder gevolg van niet-levering bij de franchisenemer legt. Laat beoordelen welke beperkingen wettelijk mogelijk en passend zijn.

Sancties en schadevergoeding. Breng in kaart welke gevolgen één tekortkoming kan hebben. Worden een forfaitaire vergoeding, bijkomende schadevergoeding en andere sancties gecombineerd? Laat toetsen of de uitkomst niet kennelijk buitensporig kan worden. Onderscheid een herstelbare administratieve fout van een ernstige aantasting van de formule.

Bewijs en betwisting. Wees voorzichtig met bepalingen die jouw eigen administratie automatisch beslissend maken of de mogelijkheid tot betwisting sterk beperken. Leg liever vast welke gegevens partijen bewaren, hoe zij verschillen onderzoeken en hoe fouten worden gecorrigeerd.

Aanvaarding van documenten. Laat een kandidaat niet verklaren dat hij documenten kent die hij feitelijk niet heeft ontvangen. Benoem bijlagen nauwkeurig en maak ze daadwerkelijk beschikbaar. Een standaardverklaring vervangt geen zorgvuldige informatieverstrekking.

4. Maak de toets onderdeel van je contractvoorbereiding

Geef je juridisch adviseur niet alleen het ontwerpcontract, maar ook de praktische achtergrond. Waarom is een verplichting nodig? Hoe werkt ze in je eigen vestiging? Welke kosten of risico’s ontstaan bij niet-naleving? Zonder die informatie is het moeilijk om proportionaliteit en samenhang te beoordelen.

Vraag bij twijfelachtige clausules om drie uitkomsten: behouden met onderbouwing, herschrijven of schrappen. Houd intern kort bij waarom voor een oplossing is gekozen. Zo voorkom je dat een later toegevoegd standaardbeding het evenwicht opnieuw verstoort.

Voer deze controle uit voordat je het contractvoorstel en PID aan kandidaten verstrekt. Laat vervolgens controleren of beide documenten dezelfde afspraken weergeven. Een wijziging tijdens het kandidaattraject kan ook gevolgen hebben voor de precontractuele formaliteiten.

Praktische takeaway: kies drie clausules waarmee je jezelf het sterkst beschermt. Kun je voor elke clausule uitleggen welk risico ze afdekt, waarom de verdeling redelijk is en welk verhaal de franchisenemer behoudt? Zo niet, laat ze herwerken vóór je ermee werft.